Sevr Antlaşması'nın geçersiz olmasının sebebi nedir ?

BanaDediKi

Global Mod
Global Mod
26 Eki 2020
2,087
0
0
Bu koşullar, yalnızca sınırların değişmesi anlamına gelmiyordu. Yeni devletin kendi güvenliğini sağlama, ekonomisini yönetme ve dış politikada bağımsız karar alma kapasitesi de tartışmaya açılıyordu.

Misak-ı Millî'nin temel hedeflerinden biri ise millî sınırlar içinde bağımsız bir siyasi varlığın korunmasıydı. Sevr'in öngördüğü düzen ile Ankara'daki millî hareketin savunduğu bağımsızlık anlayışı bu nedenle çatışıyordu.

Burada önemli bir noktayı da unutmamak gerekiyor: Tarihî olayları değerlendirirken dönemin bütün toplumsal gruplarını tek bir düşünceye sahipmiş gibi anlatmak doğru değildir. Osmanlı toplumunda farklı siyasi görüşler, güvenlik kaygıları, yerel çıkarlar ve gelecek tasavvurları vardı. Bazı insanlar savaşın sona ermesini öncelikli görürken bazıları bağımsızlıktan taviz verilmesini kabul edilemez buluyordu.

Bu farklılıklar, insan doğasının anlaşılır bir yönünü ortaya çıkarıyor. Belirsizlik dönemlerinde bazı insanlar öncelikle güvenlik ve düzen arar; bazıları hakların ve özgürlüğün korunmasına odaklanır; bazıları ise iki hedef arasında bir uzlaşma yolu bulmaya çalışır.

Bu tutumları yalnızca erkeklere veya kadınlara bağlamak doğru olmaz. Örneğin askerî strateji üzerine düşünen bir erkek, ailesinin geçim sıkıntısını da hesaba katabilir. Toplumdaki insanların acılarını önemseyen bir kadın ise aynı zamanda son derece gerçekçi bir siyasi ve askerî değerlendirme yapabilir. Tarihte olduğu gibi günümüzde de çözüm odaklılık, empati ve stratejik düşünme cinsiyete göre kesin çizgilerle ayrılmaz.

Sevr tartışmasının insani boyutu tam da burada başlıyor. Bir sınır değişikliği haritada birkaç çizgiden ibaret görünebilir. Oysa o çizgilerin üzerinde yaşayan insanlar için ev, tarla, akrabalık ilişkileri, ticaret yolları ve gelecek planları söz konusudur.

Bir antlaşma hazırlanırken insanların bu gerçekliği ne kadar hesaba katılmalıdır? Devletlerin güvenlik çıkarları ile toplumların kendi geleceklerini belirleme isteği çatıştığında hangi ilkeler yol gösterici olmalıdır?

5. İstanbul Hükümeti ile Ankara Hükümeti Arasındaki Meşruiyet Sorunu

Sevr'in başarısızlığında önemli rol oynayan bir diğer konu, Osmanlı yönetimi ile Ankara'daki millî hareket arasındaki siyasi ayrılıktı.

İstanbul hükümeti, Osmanlı Devleti'nin mevcut yönetim yapısını temsil ediyordu. Ancak başkent işgal altındaydı ve hükümetin karar alma özgürlüğü ciddi ölçüde sınırlanmıştı. Ankara'daki TBMM ise millî iradeyi temsil ettiği iddiasıyla bağımsız bir siyasi merkez oluşturmuştu.

Bu durum, basitçe iki farklı yönetimin aynı fikirde olmaması değildi. Ülkeyi kimin temsil edeceği, hangi kararların bağlayıcı sayılacağı ve gelecekte nasıl bir devlet kurulacağı konusunda temel bir mücadele yaşanıyordu.

Sevr'in imzalanması Ankara'da büyük tepkiyle karşılandı. TBMM, antlaşmayı kabul etmedi ve onu Türkiye'nin bağımsızlığına aykırı gördü. Böylece antlaşmanın uygulanmasına karşı yalnızca toplumsal bir itiraz değil, örgütlü bir siyasi karşı çıkış da ortaya çıktı.

Bir anlaşmanın meşruiyeti konusunda iki farklı soruyu birbirinden ayırmak gerekir:

- Usul sorusu: Anlaşma, ilgili hukuk düzeninin öngördüğü yöntemlerle onaylanmış mıydı?

- Temsil ve kabul sorusu: Anlaşmayı imzalayan yönetim, ülkenin siyasi ve toplumsal gerçekliğini ne ölçüde temsil ediyordu?

Bu sorular birbirine bağlı olsa da aynı değildir. Sevr'in yürürlüğe girmemesinde onay sürecinin tamamlanmaması belirleyiciydi. Ankara'nın antlaşmayı reddetmesi ve Anadolu'daki askerî direniş ise onun uygulanmasını engelleyen siyasi ve fiilî koşulların başında geliyordu.

Bu ayrım önemlidir; çünkü bazen bir olayın bütün nedenlerini tek bir cümleye sığdırmaya çalışıyoruz. Oysa tarih, birbirini etkileyen süreçlerin birleşiminden oluşur.

6. Askerî Başarılar ve Diplomatik Dengelerin Değişmesi

Sevr'e karşı direnişin başarıya ulaşmasında askerî gelişmelerin etkisi büyüktü. Millî Mücadele sırasında Türk kuvvetleri farklı cephelerde mücadele etti. Doğu Cephesi'nde Ermenistan'la savaş ve ardından imzalanan Gümrü Antlaşması, Güney Cephesi'ndeki Fransız kuvvetleriyle mücadele ve Batı Cephesi'ndeki Yunan ordusuna karşı yürütülen savaşlar, dönemin siyasi koşullarını şekillendirdi.

Batı Cephesi'nde Birinci ve İkinci İnönü savaşları, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz, mücadelenin önemli dönüm noktalarıydı. Özellikle Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz'un ardından Yunan ordusunun Anadolu'da yenilmesi, Sevr'in uygulanmasını savunanların elindeki seçenekleri daralttı.

Burada strateji meselesini küçümsememek gerekiyor. Askerî başarı, yalnızca cephede kazanılan bir zafer değildir. Aynı zamanda karşı tarafın beklentilerini, müzakere gücünü ve siyasi hesaplarını değiştirir.

Bir satranç maçında rakibinizin bütün taşlarını ortadan kaldırmanız gerekmez. Bazen rakibin planını işlemez hâle getirmek, oyunun kurallarını yeniden değerlendirmesine neden olur. Ancak tarihî savaşları satranç kadar basit düşünmek de doğru değildir; çünkü bu mücadelelerin arkasında ağır kayıplar, ekonomik yıkım ve insanların hayatlarını etkileyen kararlar vardır.

ABD Dışişleri Bakanlığının yayımladığı diplomatik değerlendirmeler, İtilaf Devletleri'nin Sevr'i zorla uygulatmak için yeni ve kapsamlı bir askerî müdahaleye girişmeye istekli olmadığını, Türk kuvvetlerinin başarılarının ardından koşulların değiştiğini belirtir. Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi'nin imzalanması, ardından Lozan görüşmelerinin başlaması bu yeni durumun diplomatik sonuçlarıydı. Office of the Historian

Buradan çıkarılabilecek sonuç şudur: Diplomasi, güç ilişkilerinden tamamen bağımsız değildir. Ancak güç de yalnızca silahlardan ibaret sayılmaz. Ekonomik kaynaklar, toplumsal dayanışma, siyasi örgütlenme ve uluslararası ilişkiler de bir ülkenin müzakere kapasitesini etkiler.

7. Lozan Antlaşması: Sevr'in Yerini Alan Yeni Düzen

Sevr'in uygulanmaması, Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasındaki bütün sorunların kendiliğinden çözüldüğü anlamına gelmiyordu. Savaşın sona ermesi, sınırların belirlenmesi, azınlık hakları, Boğazlar ve ekonomik ilişkiler gibi konuların yeni bir anlaşmayla düzenlenmesi gerekiyordu.

Bu süreçte 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması imzalandı. Lozan, yeni Türkiye'nin uluslararası alanda tanınması ve savaş sonrasında kalıcı bir barış düzeninin kurulması açısından temel bir belge hâline geldi.

Fransa Dışişleri Bakanlığının diplomatik arşivlerinde de Lozan Antlaşması'nın Sevr'in yerini aldığı ve Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki barış düzenlemelerinin son aşamalarından birini oluşturduğu belirtilmektedir. France Diplomatie

Lozan ile Sevr arasında yalnızca birkaç maddenin değiştiği bir durum söz konusu değildi. İki antlaşmanın dayandığı siyasi koşullar farklıydı. Sevr, Osmanlı yenilgisinin ardından İtilaf Devletleri'nin belirlediği şartları yansıtıyordu. Lozan ise Millî Mücadele'nin askerî ve siyasi sonuçlarının ardından yapılan müzakerelerin ürünüydü.

Elbette Lozan'da çözülemeyen meseleler de vardı ve bazı konular sonraki yıllarda yeni anlaşmalarla ele alındı. Bu nedenle Lozan'ı bütün sorunların bir anda ortadan kalktığı kusursuz bir belge gibi sunmak yerine, dönemin koşulları içinde şekillenen bir barış antlaşması olarak değerlendirmek daha sağlıklıdır.