Selçuklu'yu kim yıktı ?

BanaDediKi

Global Mod
Global Mod
26 Eki 2020
2,083
0
0
Burada sosyal tarih devreye giriyor.

Sarayın bakış açısından mesele “merkezi otoriteye karşı isyan” olabilir. Türkmen topluluklarının açısından ise vergi, yönetim, yerleşim düzeni ve siyasal temsil gibi meseleler öne çıkabilir.

Bu nedenle tarihsel bir krizi yalnızca hükümdarın veya ordunun perspektifinden okumak eksik kalır.

Erkeklerin ve Kadınların Tarihi Okuma Biçimleri Üzerine Bir Not

Forumlarda bu konu tartışılırken ilginç bir ayrım da ortaya çıkıyor. Bazı erkek katılımcılar meseleyi daha çok ordu, komutan, savaş stratejisi ve “kim kazandı?” üzerinden ele alabiliyor. Bazı kadın katılımcılar ise ailelerin yaşadığı travmalar, göç, toplumsal düzenin bozulması, kadınların ve çocukların gündelik hayattaki konumu gibi sonuçları daha fazla gündeme getirebiliyor.

Bunu kadınlar ve erkekler için değişmez bir özellik olarak görmek doğru olmaz. İlgi alanı, eğitim, yaş, meslek ve kişisel deneyim cinsiyetten çok daha belirleyici olabilir.

Fakat iki bakış açısını birlikte kullanmak tarih açısından faydalı.

Çünkü bir savaşın sonucunu yalnızca “kaç asker vardı?” diye ölçersek toplumun yaşadığı değişimi kaçırırız. Aynı şekilde yalnızca toplumsal travmaya bakıp askeri ve mali yapıyı görmezsek devletin neden çöktüğünü açıklamakta zorlanırız.

Örneğin bir devletin vergi gelirlerinin azalması, ordunun maaş ve lojistik kapasitesini etkiler; ordunun zayıflaması güvenlik sorunlarını artırabilir; güvenlik sorunları ticareti ve tarımsal üretimi etkileyebilir; ekonomik daralma da yeni siyasi çatışmalar doğurabilir.

Yani askeri tarih ile sosyal tarih aslında birbirinden ayrı değildir.

Selçuklu’nun Yerine Ne Geldi? Yıkımdan Sonra Yeni Bir Anadolu

Selçuklu Devleti’nin siyasi olarak ortadan kalkması Anadolu’da hayatın sona ermesi anlamına gelmedi.

Tam tersine, siyasi yapı parçalanırken çok sayıda Türkmen beyliği güç kazandı. Akademik çalışmalarda Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Hamidoğulları, Menteşeoğulları, Candaroğulları, Aydınoğulları ve diğer beyliklerin bu dönemde güçlenmesi, Moğol baskısının ardından ortaya çıkan siyasi parçalanmanın sonuçlarından biri olarak ele alınıyor.

Bu gelişme çok önemli.

Çünkü “Selçuklu yıkıldı, sonra Osmanlı ortaya çıktı” şeklindeki anlatım aradaki yaklaşık bir asırlık siyasi ve toplumsal dönüşümü fazlasıyla sıkıştırıyor.

Osmanlı Beyliği de bu parçalı Anadolu ortamında ortaya çıktı. Dolayısıyla Selçuklu’nun çöküşünü sadece bir “son” olarak değil, Anadolu’daki yeni siyasi aktörlerin ortaya çıkmasına yol açan bir dönüşüm olarak değerlendirmek daha açıklayıcı.

Peki Sonuçta Selçuklu’yu Kim Yıktı?

Benim verilerden çıkardığım tablo şu şekilde:

Birinci faktör: Moğol askeri ve siyasi baskısı.

1243 Kösedağ yenilgisi, Selçuklu bağımsızlığının kırılma noktasıydı.

İkinci faktör: İç siyasi istikrarsızlık.

II. Gıyâseddin Keyhüsrev dönemindeki iktidar mücadeleleri, Babaîler İsyanı ve yönetim krizleri devletin dayanıklılığını azalttı.

Üçüncü faktör: Ekonomik bağımlılık.

Moğollara yapılan ödemeler ve artan mali yükler Selçuklu ekonomisi ile toplum arasındaki ilişkiyi zorladı.

Dördüncü faktör: Merkezi otoritenin erimesi.

Zaman içinde sultanların gerçek karar alma kapasitesi daraldı ve İlhanlı etkisi arttı.

Beşinci faktör: Anadolu’daki siyasi parçalanma.

Beyliklerin güçlenmesi, Selçuklu merkezinin Anadolu üzerindeki siyasi hâkimiyetini daha da zayıflattı.

Bu nedenle benim açımdan en açıklayıcı ifade “Selçuklu’yu Moğollar yıktı” değil, “Moğol saldırısı Selçuklu’nun zaten büyüyen iç ve ekonomik sorunlarını geri dönülmesi çok zor bir devlet krizine dönüştürdü” olur.

Bu iki cümle arasında ciddi fark var.

İlk cümle bütün sorumluluğu dışarıdaki bir güce yükler. İkinci cümle ise dış baskı ile iç kırılganlığın birbirini nasıl büyüttüğünü açıklamaya çalışır.

Bugünden Bakınca Çıkarılabilecek Ders Ne?

Burada tarih ile siyaset bilimi, ekonomi ve sosyoloji birbirine bağlanıyor.

Devletlerin çöküşü çoğu zaman tek bir gecede gerçekleşmiyor. Kurumların zayıflaması, ekonomik kaynakların azalması, merkez-taşra ilişkilerinin bozulması, toplumsal grupların yönetimle bağının kopması ve dış tehditlerin artması birbirini besleyebiliyor.

Selçuklu örneğinde de 1243 bir “başlangıç düğümü” gibi görünüyor. Fakat düğümün oluşması için 1243’ten önceki siyasi ve toplumsal sorunların da birikmiş olması gerekiyor.

Bu yüzden tarih tartışmalarında yalnızca “hangi savaş kaybedildi?” sorusunu değil, “Bir devlet o savaşa hangi şartlarla girdi?” sorusunu da sormak gerekiyor.

Belki de en ilginç forum tartışması burada başlayabilir:

Sizce Kösedağ Savaşı hiç yaşanmasaydı Selçuklu Devleti uzun süre ayakta kalabilir miydi?

Babaîler İsyanı ve iç siyasi mücadeleler olmasaydı Moğollar Anadolu’da aynı ölçüde başarılı olabilir miydi?

Bir devletin bağımsızlığını kaybetmesi mi daha önemli bir kırılmadır, yoksa hanedanın tamamen ortadan kalkması mı?

Ve daha geniş bir soru:

Selçuklu’nun yıkılışını bir “felaket” olarak mı, yoksa Anadolu’da yeni siyasi yapıların ortaya çıkmasına zemin hazırlayan büyük bir dönüşüm olarak mı okumalıyız?

Bence bu soruların her biri, “Selçuklu’yu kim yıktı?” sorusundan daha fazla tarih anlatıyor. Çünkü ortada tek bir failden çok, 1243’te askeri yenilgiyle hızlanan; ekonomik, siyasi ve toplumsal boyutları onlarca yıl devam eden bir çözülme süreci bulunuyor.

Kaynaklar ve Okuma Notları

- Faruk Sümer, “Kösedağ Savaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Kösedağ’ın arka planı, Babaîler İsyanı ve Moğol-Selçuklu ilişkileri açısından temel başvuru kaynaklarından biridir.

- İlhan Erdem, “İlk Dönem Selçuklu-Moğol İlişkilerinin İktisadi Boyutu (1243-1258)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 2005. Ekonomik yüklerin ve Moğol hâkimiyetinin mali sonuçlarını inceler.

- Salim Koca, “Türkiye Selçuklu Tarihinin Akışını Değiştiren ve Anadolu’nun Kaderini Belirleyen Savaş: Kösedağ Bozgunu”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2016. İç siyasi sorunlar ile Kösedağ arasındaki bağlantıyı ele alır.

- Züriye Oruç, “Türkiye Selçuklu Devleti’nin Yıkılışından Sonra Anadolu’da Moğol Hâkimiyeti (1308-1335)”, Tarih Okulu Dergisi, 2015. 1308 sonrasındaki İlhanlı hâkimiyetini ve Selçuklu devlet yapısının son aşamasını inceler.

- Nezihi Aykut, “The Anatolian Seljuq Sultan Siyāvuş (Jimri)”, Anatolia Moderna, 1991. 13. yüzyılın ikinci yarısındaki siyasi ve idari çözülmeye ilişkin akademik değerlendirmeler içerir.

Kaynak iddialarını metne bağlayalımKadın-erkek bölümünü somutlaştır

Kaynak iddialarını metne bağlayalım

Kadın-erkek bölümünü somutlaştır

Gerçek hayat örneklerini belirginleştir